ADHD a ADD - czym się różnią?

ADD czy ADHD? Jeśli spotkałeś się z oboma określeniami i nie wiesz, czym się różnią, nie jesteś sam. Wiele osób traktuje je jak dwie osobne diagnozy, tymczasem chodzi o jedno zaburzenie neurorozwojowe, tyle że opisywane w różnych czasach innym słownictwem. Skrót ADD wywodzi się ze starszej terminologii i dziś odnosi się do tego, co obecnie nazywamy ADHD z przewagą nieuwagi. Poniżej wyjaśniamy, skąd wzięło się to rozróżnienie, jak zmieniała się nazwa w kolejnych klasyfikacjach i dlaczego współcześnie mówimy raczej o typie nieuważnym niż o osobnym ADD.

ADHD a ADD - najkrótsza możliwa odpowiedź

Zacznijmy od sedna. ADD (od angielskiego Attention Deficit Disorder, czyli zaburzenie deficytu uwagi) to określenie starsze. ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder, zaburzenie deficytu uwagi z nadpobudliwością) to termin, którym posługują się dzisiejsze klasyfikacje medyczne.

W praktyce nie są to dwa różne zaburzenia. Współczesna medycyna zna jedno rozpoznanie, ADHD, które występuje w kilku postaciach. To, co dawniej nazywano ADD, dziś opisujemy jako ADHD z przewagą nieuwagi: wariant, w którym trudności z koncentracją są na pierwszym planie, a nadruchliwość i impulsywność schodzą na dalszy plan lub w ogóle się nie pojawiają.

Skąd zatem tyle nieporozumień? Głównie stąd, że dawna nazwa wciąż krąży w poradnikach, filmach i tłumaczeniach sprzed lat. Wiele osób zetknęło się najpierw właśnie z określeniem ADD i naturalnie traktuje je jak coś odrębnego od ADHD, choć chodzi o ten sam problem.

Jeśli chcesz najpierw uporządkować podstawy, zajrzyj do artykułu o tym, czym właściwie jest ADHD.

Skąd wzięły się dwa terminy

Zamieszanie ma źródło w historii diagnozy. Samo zjawisko opisywano w medycynie na długo przed skrótem ADD - wcześniejsze klasyfikacje mówiły na przykład o reakcji hiperkinetycznej wieku dziecięcego. Nazewnictwo zmieniało się jednak wraz z kolejnymi wersjami amerykańskiej klasyfikacji zaburzeń psychicznych DSM.

• W 1980 roku klasyfikacja DSM-III wprowadziła termin ADD i wyróżniła dwie jego odmiany: z nadpobudliwością i bez nadpobudliwości. To wtedy skrót ADD wszedł do powszechnego obiegu.
• Już w 1987 roku poprawiona wersja (DSM-III-R) zmieniła nazwę na ADHD, podkreślając, że nadpobudliwość należy do tego samego obrazu.
• Kolejne edycje, DSM-IV z 1994 roku i DSM-5 z 2013 roku, utrwaliły termin ADHD i opisały jego trzy postacie.

Podobną drogę przeszła klasyfikacja ICD, używana w Europie. Obowiązująca dziś ICD-11 również posługuje się pojęciem ADHD. Termin ADD zniknął więc z oficjalnych dokumentów kilkadziesiąt lat temu, ale zdążył mocno zakorzenić się w języku potocznym, starszych poradnikach i pamięci osób, które diagnozowano w tamtych latach.

ADHD z przewagą nieuwagi, czyli dawne ADD

Postać, którą kiedyś nazywano ADD, ma dziś swoją precyzyjniejszą nazwę: ADHD z przewagą nieuwagi. Jej obraz bywa mniej oczywisty niż stereotypowe wyobrażenie o dziecku, które nie usiedzi w miejscu. Na pierwszy plan wysuwają się tu:

• trudność z utrzymaniem uwagi na zadaniu, zwłaszcza gdy jest monotonne,
• łatwe rozpraszanie się i częste "odpływanie" myślami,
• gubienie przedmiotów, zapominanie o obowiązkach i terminach,
• marzycielstwo i sprawianie wrażenia osoby nieobecnej,
• wolniejsze tempo pracy oraz trudność z organizacją.

Zamiast biegać i przeszkadzać, osoba z tym profilem częściej cicho wycofuje się do własnego świata. Dlatego jej trudności bywają mylone z nieśmiałością, lenistwem czy "bujaniem w obłokach".

W praktyce może to wyglądać tak: uczeń, który zna materiał, ale gubi się w dłuższych poleceniach i nie kończy sprawdzianu na czas. Albo dorosły, który zaczyna dzień z dobrym planem, a po kilku godzinach orientuje się, że przeskakiwał między zadaniami i żadnego nie domknął. Objawy nie rzucają się w oczy, więc przez lata bywają niezauważone lub tłumaczone charakterem. Pełną listę sygnałów, także tych ruchowych, opisujemy w tekście o objawach ADHD.

Trzy postacie ADHD według DSM-5

Współczesne klasyfikacje wyróżniają trzy postacie tego samego zaburzenia:

• z przewagą nieuwagi - to właśnie dawne ADD; dominują problemy z koncentracją, bez wyraźnej nadruchliwości,
• z przewagą nadpobudliwości i impulsywności - na pierwszy plan wysuwa się ruch, niepokój i działanie bez namysłu,
• postać mieszana - łączy obie grupy objawów i jest najczęstsza.

Postać nie jest przypisana raz na całe życie. U wielu osób obraz zmienia się z wiekiem: u dziecka może dominować nadruchliwość, która w dorosłości słabnie, ustępując miejsca trudnościom z uwagą i organizacją. To jeden z powodów, dla których ta sama osoba w różnych okresach życia bywa opisywana na różne sposoby.

Warto dodać, że DSM-5 celowo mówi o postaciach, a nie o sztywnych podtypach. Ta zmiana słowa nie jest przypadkowa - ma podkreślać, że obraz zaburzenia bywa płynny, a przewaga określonej grupy objawów zależy od tego, co przeważało w ostatnim czasie, a nie od pojedynczego trudnego dnia.

Dlaczego zrezygnowano z określenia ADD

Zmiana nazwy nie była kaprysem. Badania coraz wyraźniej pokazywały, że nieuwaga oraz nadpobudliwość i impulsywność to nie dwa osobne problemy, lecz różne oblicza jednego zaburzenia neurorozwojowego. Wspólny termin ADHD porządkuje diagnozę: pozwala opisać całe spektrum trudności i dobrać wsparcie niezależnie od tego, która grupa objawów przeważa.

Wspólne nazewnictwo ma też praktyczną zaletą: ułatwia porównywanie badań i doświadczeń klinicznych z różnych krajów. Gdy wszyscy specjaliści opisują to samo zaburzenie w ten sam sposób, łatwiej gromadzić wiedzę o tym, co realnie pomaga.

Skrót ADD wciąż jednak żyje w codziennym języku. Spotkasz go w internetowych testach, w tłumaczeniach zagranicznych treści czy w rozmowach osób, które usłyszały taką nazwę wiele lat temu. Nie jest to błąd, tylko starsze słowo na to samo zjawisko. Warto jednak wiedzieć, że w gabinecie i w dokumentacji medycznej usłyszysz dziś raczej o postaci ADHD niż o ADD.

Dlaczego to rozróżnienie wciąż bywa ważne

Skoro to jedno zaburzenie, czy rozróżnianie postaci ma jeszcze sens? W praktyce tak, ponieważ typ nieuważny bywa najczęściej przeoczany. Osoba, która nie przeszkadza, nie wierci się i nie wybucha, rzadziej trafia na radar nauczycieli czy rodziców. Jej trudności są ciche, więc łatwo pomylić je z cechami charakteru albo złożyć na karb roztargnienia.

Dotyczy to zwłaszcza dziewcząt i kobiet, u których postać z przewagą nieuwagi występuje częściej, a mimo to diagnoza często pojawia się dopiero w dorosłości. Więcej o tym, dlaczego tak się dzieje, piszemy w artykule o ADHD u kobiet.

Przeoczony typ nieuważny to nie tylko kwestia nazewnictwa. Osoba, która przez lata słyszy, że jest leniwa, chaotyczna albo "za mało się stara", często zaczyna w to wierzyć. Na nierozpoznane trudności z uwagą nakładają się wtedy obniżona samoocena, napięcie i zmęczenie ciągłym nadrabianiem zaległości. Dlatego trafne nazwanie problemu bywa pierwszym krokiem do tego, by przestać obwiniać siebie i sięgnąć po skuteczne wsparcie.

ADD i ADHD to nie dwie różne etykiety, między którymi trzeba wybierać. To jedno zaburzenie, które można zrozumieć i skutecznie wspierać, a im spokojniej podejdziemy do samej nazwy, tym łatwiej skupić się na realnej pomocy.

Kiedy zgłosić się do specjalisty

Rozpoznanie się w opisie typu nieuważnego to dobry powód, by rozważyć konsultację, ale samo poczucie "to o mnie" nie jest jeszcze diagnozą. Warto sięgnąć po profesjonalną ocenę, gdy:

• trudności z uwagą i organizacją utrzymują się od lat, a u dorosłych były obecne już w dzieciństwie,
• pojawiają się w więcej niż jednym obszarze życia, na przykład w pracy, w szkole i w domu,
• realnie utrudniają naukę, pracę lub relacje.

Diagnozę ADHD, niezależnie od jej postaci, stawia psychiatra lub psycholog kliniczny na podstawie wywiadu, kwestionariuszy i wykluczenia innych przyczyn. W ocenie ważne są też informacje z dzieciństwa, bo ADHD nie zaczyna się w dorosłości - w dorosłym życiu może się jedynie ujawnić z całą siłą, gdy rośnie liczba obowiązków i znika zewnętrzna struktura, którą wcześniej zapewniali rodzice czy szkoła. Z perspektywy pacjenta mniej istotne jest to, czy usłyszy słowo ADD, czy ADHD - liczy się rzetelna ocena i dobrane do niej wsparcie. Dobrze postawione rozpoznanie bywa ulgą: pozwala nazwać wieloletnie trudności i przestać tłumaczyć je brakiem silnej woli.