Nerwica serca - gdy serce boli, a wyniki są dobre

Serce nagle zaczyna walić jak młot, w klatce piersiowej pojawia się ucisk albo kłucie, brakuje tchu. Pierwsza myśl jest zwykle najgorsza: to zawał. Trafiasz na SOR albo do kardiologa, przechodzisz badania - a wyniki wychodzą prawidłowe. Serce jest zdrowe. Mimo to objawy wracają, a wraz z nimi strach o życie. Tak najczęściej wygląda nerwica serca: bardzo realne dolegliwości ze strony układu krążenia, które nie mają podłoża kardiologicznego, lecz lękowe. W tym artykule wyjaśniamy, czym jest nerwica serca, jak odróżnia się ją od choroby serca i dlaczego kolejność postępowania - najpierw kardiolog, potem praca nad lękiem - ma tu decydujące znaczenie.

Czym jest nerwica serca

Nerwica serca to potoczne określenie, którego nie znajdziesz jako osobnej jednostki chorobowej w klasyfikacjach ICD-11 czy DSM-5. Opisuje ono zespół objawów ze strony serca i układu krążenia, które pojawiają się na tle lęku oraz przewlekłego napięcia, przy prawidłowym wyniku badań kardiologicznych. W dawniejszej literaturze medycznej podobne obrazy opisywano jako nerwicę sercowo-naczyniową czy zespół da Costy.

We współczesnym rozumieniu dolegliwości te najczęściej mieszczą się w obrębie zaburzeń lękowych - w tym lęku napadowego z napadami paniki - oraz reakcji na przewlekły stres. Mózg i ciało reagują na napięcie tak, jakby istniało realne zagrożenie: przyspiesza tętno, rośnie napięcie mięśni, zmienia się rytm oddechu. Objawy są odczuwane w sercu, ale ich źródło leży w układzie nerwowym.

Takie dolegliwości są częste i dotyczą osób w każdym wieku, także młodych i w pełni sprawnych fizycznie. Nie świadczą o słabości charakteru ani o tym, że ktoś przesadza czy wymyśla.

Objawy nerwicy serca

Najbardziej charakterystyczna cecha nerwicy serca to objawy, które do złudzenia przypominają chorobę kardiologiczną, choć samo serce pozostaje zdrowe. Najczęściej pojawiają się:

• kołatanie serca, uczucie mocnego, szybkiego lub nierównego bicia,
• ból, kłucie lub ucisk w klatce piersiowej,
• duszność, uczucie braku powietrza lub "niepełnego oddechu",
• przyspieszone tętno, także w spoczynku,
• zawroty głowy, uczucie osłabienia, mrowienie dłoni,
• uderzenia gorąca, poty, drżenie ciała,
• silny lęk przed zawałem, utratą przytomności lub śmiercią.

Dolegliwości bywają napadowe albo utrzymują się przez tygodnie w łagodniejszej formie. Charakterystyczne jest to, że często nasilają się w spoczynku, przy koncentrowaniu uwagi na sercu lub w sytuacjach stresowych, a niekoniecznie podczas wysiłku fizycznego - co bywa jedną z cech odróżniających je od typowego bólu wieńcowego. Ostateczna ocena, co jest przyczyną objawów, zawsze należy jednak do lekarza.

Nerwica serca a lęk i napady paniki

Nerwica serca i lęk są ze sobą ściśle powiązane. Objawy sercowe bywają jednym z głównych elementów napadu paniki - nagłej fali intensywnego lęku, w której walące serce i duszność zostają odczytane jako zapowiedź katastrofy zdrowotnej.

Powstaje wtedy błędne koło: nieprzyjemne doznanie w klatce piersiowej wywołuje strach, strach nasila reakcję układu nerwowego, a ta z kolei potęguje objawy. Im uważniej człowiek nasłuchuje swojego serca, tym więcej niepokojących sygnałów wychwytuje. Jeśli napady się powtarzają, może rozwinąć się lęk przed kolejnym atakiem, a z czasem unikanie wysiłku, samotności czy miejsc, z których trudno szybko wyjść.

Lęk bardzo często odzywa się właśnie w ciele, a serce jest jednym z narządów, które najłatwiej poczuć. Napięcie psychiczne, którego na co dzień nie zauważamy, potrafi więc ujawnić się jako kołatanie czy ból w klatce. Samo zrozumienie tego mechanizmu bywa ulgą, bo pokazuje, że ciało nie zawodzi, lecz reaguje na emocje.

Więcej o tym mechanizmie przeczytasz w tekstach o ataku paniki oraz zaburzeniach lękowych.

Najpierw wyklucz przyczyny kardiologiczne

To najważniejsza zasada w całym temacie: nie wolno samodzielnie uznać, że dolegliwości ze strony serca to "tylko nerwy". Ból w klatce piersiowej, duszność czy kołatanie serca mogą mieć przyczyny kardiologiczne, które wymagają leczenia. O nerwicy serca mówimy dopiero wtedy, gdy lekarz wykluczy choroby układu krążenia i inne schorzenia somatyczne.

Diagnostykę zaczyna się zwykle od wizyty u lekarza rodzinnego, internisty lub kardiologa. W zależności od objawów mogą zostać zlecone:

• badanie EKG, czasem EKG wysiłkowe lub całodobowy zapis metodą Holtera,
• echo serca, czyli badanie ultrasonograficzne,
• badania krwi, w tym ocena tarczycy, morfologii i elektrolitów,
• pomiary ciśnienia tętniczego.

Sprawdzenie tarczycy ma znaczenie, bo na przykład jej nadczynność potrafi dawać kołatanie serca i niepokój łudząco podobne do nerwicy. Dopiero gdy badania nie wykażą przyczyny somatycznej, sensowna staje się praca nad lękiem. Kolejność ma tu realne znaczenie: najpierw zdrowie fizyczne, potem psychika.

Osobną sytuacją są objawy nowe, nagłe i silne - zwłaszcza gniotący ból w klatce piersiowej promieniujący do ramienia, żuchwy lub pleców, narastająca duszność albo omdlenie. Wtedy nie zakłada się nerwicy, lecz traktuje objawy jako stan potencjalnie pilny i szuka pomocy medycznej bez zwłoki.

Jeśli serce zostało dokładnie przebadane i jest zdrowe, objawy nerwicy serca - choć bardzo nieprzyjemne - nie zagrażają życiu. To nie znaczy, że są wymyślone: to realna reakcja ciała na lęk, którą można skutecznie leczyć.

Skąd się bierze nerwica serca

Nerwica serca rzadko ma jedną przyczynę. Zwykle jest skutkiem nałożenia się kilku czynników:

• przewlekłego stresu i długotrwałego napięcia,
• silnych emocji, przeciążenia, wypalenia lub trudnych wydarzeń życiowych,
• skłonności do lękowego interpretowania sygnałów płynących z ciała, czyli tak zwanej wrażliwości lękowej,
• nadmiernej aktywacji autonomicznego układu nerwowego, który steruje pracą serca.

Duże znaczenie ma sposób, w jaki reagujemy na własne doznania. Osoby, które bacznie obserwują swoje ciało i szybko interpretują każdą zmianę jako groźną, są bardziej narażone na uruchomienie błędnego koła lęku. Objawy potrafią wyzwalać także konkretne sytuacje: nadmiar kofeiny, niedobór snu, hiperwentylacja, gorąco czy chwile, z których trudno się wycofać, na przykład tłok w sklepie lub jazda zatłoczoną komunikacją. Objawy nerwicy serca często pojawiają się też w okresach chronicznego napięcia - więcej o jego sygnałach znajdziesz w tekście o objawach stresu.

Jak leczy się nerwicę serca

Dobra wiadomość jest taka, że dolegliwości na tle lękowym dobrze reagują na leczenie. Podstawą jest zwykle psychoterapia, a metodą o najlepiej udokumentowanej skuteczności w zaburzeniach lękowych pozostaje terapia poznawczo-behawioralna. Pomaga ona rozpoznać i zmienić katastroficzne myśli o objawach oraz stopniowo przerwać błędne koło lęku.

W pracy nad nerwicą serca pomocne bywają także:

• techniki oddechowe i ćwiczenia relaksacyjne, które obniżają pobudzenie układu nerwowego,
• psychoedukacja, czyli zrozumienie, skąd biorą się objawy i dlaczego - po wykluczeniu przyczyn kardiologicznych - nie są groźne,
• regularna aktywność fizyczna, zadbany sen oraz ograniczenie używek, zwłaszcza kofeiny i nikotyny,
• w części przypadków farmakoterapia, którą dobiera lekarz psychiatra.

Co możesz zrobić samodzielnie

Zanim rozpocznie się terapia, a także między jej spotkaniami, pomaga kilka prostych nawyków:

• ćwicz spokojny, przeponowy oddech - wydłużony wydech wycisza układ nerwowy,
• gdy pojawi się objaw, zamiast nasłuchiwać serca, kieruj uwagę na otoczenie lub konkretną czynność,
• dbaj o regularny sen i ruch, które obniżają ogólny poziom napięcia,
• ograniczaj kofeinę, nikotynę i alkohol, bo nasilają pobudzenie i kołatanie serca.

Nie ma jednej metody dla wszystkich. Jednej osobie wystarczy psychoedukacja i praca z oddechem, inna potrzebuje dłuższej terapii, a czasem wsparcia farmakologicznego. Leczenie warto dobrać do nasilenia objawów oraz sytuacji życiowej.

Kiedy zgłosić się do specjalisty

Po pierwsze, zawsze wtedy, gdy objawy ze strony serca pojawiają się po raz pierwszy, są silne lub niepokojące - wówczas najpierw idziesz do lekarza, aby wykluczyć przyczyny kardiologiczne. Po drugie, gdy badania są prawidłowe, a mimo to:

• objawy nawracają i utrudniają codzienne funkcjonowanie,
• pojawia się lęk przed kolejnym napadem,
• zaczynasz ograniczać aktywność, pracę lub kontakty z obawy przed atakiem,
• towarzyszy im obniżony nastrój, bezsenność albo narastające napięcie.

Wsparcia udziela wtedy psycholog, psychoterapeuta lub psychiatra. To, że objawy mają podłoże lękowe, nie oznacza, że trzeba radzić sobie w pojedynkę - nerwica serca należy do lepiej poznanych i skutecznie leczonych problemów na styku ciała i psychiki.