Zaburzenia osobowości - rodzaje, objawy i leczenie

Każdy z nas ma swój charakterystyczny sposób przeżywania świata, reagowania na stres i budowania relacji z innymi. Zwykle jest on na tyle elastyczny, że potrafimy dopasować się do zmieniających się okoliczności. O zaburzeniu osobowości mówimy dopiero wtedy, gdy ten wzorzec staje się sztywny, trwały i tak nieprzystający do rzeczywistości, że regularnie przynosi cierpienie - samej osobie albo jej otoczeniu. To nie kwestia złego charakteru ani złej woli, lecz utrwalony sposób funkcjonowania, który kształtuje się latami. Poniżej wyjaśniamy, czym są zaburzenia osobowości, jakie są ich rodzaje oraz jak wygląda diagnoza i leczenie.

Czym jest zaburzenie osobowości?

Osobowość to względnie stały zbiór sposobów myślenia, przeżywania emocji, reagowania i wchodzenia w relacje. Kształtuje się przez całe dzieciństwo i dorastanie, a w dorosłości staje się stosunkowo stabilna. Zaburzenie osobowości to taki wariant tego wzorca, który jest wyraźnie sztywny i nieelastyczny - powtarza się niezależnie od sytuacji i utrudnia codzienne funkcjonowanie.

Specjaliści zwracają uwagę na kilka cech, które odróżniają zaburzenie od zwykłej różnorodności charakterów:

• Trwałość - wzorzec jest obecny od okresu dorastania lub wczesnej dorosłości i utrzymuje się latami.
• Wszechobecność - ujawnia się w wielu obszarach życia, nie tylko w jednej relacji czy sytuacji.
• Sztywność - osoba reaguje wciąż w podobny sposób, nawet gdy wyraźnie jej to szkodzi.
• Cierpienie lub trudności - wzorzec prowadzi do problemów w relacjach, pracy albo do wewnętrznego bólu.

Kluczowe jest to ostatnie kryterium. Sama nieśmiałość, perfekcjonizm czy potrzeba niezależności nie są zaburzeniem. Stają się nim dopiero wtedy, gdy są tak nasilone i nieustępliwe, że konsekwentnie utrudniają życie.

Zaburzenia osobowości są przy tym częstsze, niż się powszechnie sądzi, i dotyczą osób z każdego środowiska. Wokół tematu wciąż narasta wiele mitów - bywa mylony z chwilowym nastrojem, z trudnym usposobieniem albo z jednorazowym, gwałtownym zachowaniem. Tymczasem chodzi o utrwalony wzorzec, którego osoba zwykle nie wybiera i który sama często przeżywa jako źródło cierpienia.

Wiązki i rodzaje zaburzeń osobowości

Klasyfikacja DSM-5 opisuje dziesięć typów zaburzeń osobowości pogrupowanych w trzy wiązki (ang. clusters) o podobnym rysie. To podział, który wciąż porządkuje myślenie wielu klinicystów.

Wiązka A - wzorce dziwaczne i ekscentryczne

Osoby z tej grupy bywają odbierane jako zdystansowane, nieufne lub trudne w kontakcie. Należą tu zaburzenia:

• paranoiczne - głęboka, nieuzasadniona podejrzliwość i oczekiwanie, że inni chcą skrzywdzić,
• schizoidalne - wyraźny dystans emocjonalny i słaba potrzeba bliskich relacji,
• schizotypowe - dziwaczne przekonania, magiczne myślenie i trudności w kontaktach.

Wiązka B - wzorce dramatyczne i emocjonalne

To grupa naznaczona intensywnymi emocjami, impulsywnością i burzliwymi relacjami. Należą tu zaburzenia:

• borderline (osobowość chwiejna emocjonalnie) - gwałtowne wahania emocji, lęk przed porzuceniem, niestabilny obraz siebie i relacji,
• narcystyczne - potrzeba podziwu, poczucie wyjątkowości i trudność z empatią; szerzej opisujemy je w tekście o narcystycznym zaburzeniu osobowości,
• histrioniczne - silna potrzeba bycia w centrum uwagi i teatralność zachowań,
• antyspołeczne (dyssocjalne) - lekceważenie norm oraz praw i uczuć innych osób.

Wiązka C - wzorce lękowe

Tę grupę łączy wysoki poziom lęku i napięcia. Należą tu zaburzenia:

• unikające - silny lęk przed odrzuceniem i krytyką, wycofanie mimo pragnienia bliskości,
• zależne - trudność z samodzielnym decydowaniem i lęk przed byciem samemu,
• anankastyczne (obsesyjno-kompulsyjne) - sztywny perfekcjonizm, nadmierna kontrola i potrzeba porządku.

Najnowsza klasyfikacja ICD-11 odchodzi od tego katalogu osobnych typów. Zamiast tego opisuje zaburzenie osobowości wymiarowo: ocenia jego nasilenie (łagodne, umiarkowane lub ciężkie) oraz dominujące cechy, na przykład negatywną emocjonalność, wycofanie czy rozhamowanie. Dodatkowo pozwala zaznaczyć tak zwany wzorzec borderline. To podejście lepiej oddaje fakt, że w praktyce cechy różnych typów często się przenikają.

Objawy - jak rozpoznać sztywny wzorzec

Objawy zależą od konkretnego rodzaju zaburzenia, ale część sygnałów powraca niezależnie od typu. Mogą one wskazywać, że wzorzec osobowości jest źródłem cierpienia:

• powtarzające się, burzliwe lub niestabilne relacje z bliskimi,
• silne, trudne do opanowania emocje albo przeciwnie - wyraźne ich stłumienie,
• zniekształcony lub chwiejny obraz siebie oraz problemy z poczuciem własnej wartości,
• sztywne reagowanie w ten sam sposób, nawet gdy przynosi ono straty,
• poczucie bycia niezrozumianym, odrzucanym lub innym niż wszyscy,
• impulsywne decyzje albo, przeciwnie, paraliżujący lęk przed każdą zmianą.

Wiele z tych trudności wiąże się z tym, jak człowiek myśli o sobie. Praca nad stabilną samooceną bywa ważnym elementem zdrowienia, niezależnie od postawionej diagnozy.

Skąd się biorą zaburzenia osobowości?

Nie ma jednej przyczyny. Współczesne rozumienie mówi o połączeniu wielu czynników, które przez lata kształtują sposób przeżywania świata:

• wrodzony temperament - wrażliwość, pobudliwość czy reaktywność emocjonalna, z którymi się rodzimy,
• doświadczenia z dzieciństwa - relacje z opiekunami, poczucie bezpieczeństwa lub jego brak,
• trudne i traumatyczne przeżycia - zaniedbanie, przemoc, powtarzające się odrzucenie,
• czynniki środowiskowe i społeczne - w jakim otoczeniu dorastaliśmy i jakie wzorce relacji poznaliśmy.

Zaburzenie osobowości nie jest więc niczyją winą ani znakiem słabości. To raczej sposób, w jaki psychika przez lata próbowała poradzić sobie z tym, co trudne - często najlepszą dostępną wtedy strategią, która z czasem przestała służyć.

Jak wygląda diagnoza

Rozpoznanie zaburzenia osobowości stawia psychiatra lub psycholog kliniczny. Nie opiera się ono na jednym teście ani na pojedynczej rozmowie. Specjalista analizuje:

• historię życia i rozwoju - kiedy oraz w jakich sytuacjach pojawiły się trudności,
• to, czy wzorzec jest trwały i obecny w różnych obszarach życia,
• czy objawów nie tłumaczy lepiej inny stan, na przykład depresja, zaburzenia lękowe czy skutki silnego stresu.

Diagnozę stawia się ostrożnie i zwykle nie w trakcie kryzysu, bo wtedy zachowanie może odbiegać od codziennego wzorca. U nastolatków rozpoznanie formułuje się szczególnie rozważnie, ponieważ osobowość wciąż się rozwija. Testy dostępne w internecie mogą co najwyżej podpowiedzieć, czy zgłosić się po profesjonalną ocenę - nie zastępują diagnozy.

Leczenie - psychoterapia na pierwszym miejscu

Podstawą leczenia zaburzeń osobowości jest psychoterapia. To w niej możliwa jest realna zmiana sztywnych wzorców oraz praca nad emocjami, relacjami i obrazem siebie. W zależności od rodzaju trudności skuteczne bywają różne podejścia, między innymi:

• terapia dialektyczno-behawioralna (DBT) - opracowana zwłaszcza z myślą o osobowości borderline i regulacji emocji,
• terapia schematów - praca z utrwalonymi wzorcami (schematami) z dzieciństwa,
• terapia oparta na mentalizacji (MBT) oraz terapie psychodynamiczne - rozumienie własnych stanów i relacji.

Wspólnym mianownikiem tych metod jest bezpieczna, stała relacja z terapeutą. To właśnie w niej można stopniowo doświadczać innego sposobu bycia w kontakcie i uczyć się nowych reakcji - dlatego w tej pracy szczególnie liczą się czas, regularność i zaufanie.

Leki nie usuwają zaburzenia osobowości, ale bywają pomocne, gdy dołączają się objawy współistniejące - obniżony nastrój, lęk, bezsenność czy impulsywność. Decyzję o farmakoterapii podejmuje psychiatra.

Zmiana w terapii zwykle jest powolna i wymaga czasu, bo dotyczy wzorców budowanych latami. To jednak proces możliwy. Wiele osób uczy się łagodniej traktować siebie, w tym rozpoznawać nawracające poczucie bycia gorszym czy niekompetentnym, znane choćby z syndromu oszusta.

Diagnoza zaburzenia osobowości nie jest etykietą ani wyrokiem. To punkt wyjścia do zrozumienia siebie i dobrania wsparcia, a sztywne wzorce, które kształtowały się latami, można stopniowo zmieniać.

Kiedy zgłosić się po pomoc

Pojedyncze trudne cechy nie oznaczają zaburzenia - każdy bywa czasem impulsywny, nieufny czy nadmiernie samokrytyczny. Konsultację ze specjalistą warto rozważyć, gdy:

• powtarzające się wzorce myślenia i reagowania od dłuższego czasu utrudniają relacje lub pracę,
• związane z nimi cierpienie jest silne albo nawracające,
• bliscy zwracają uwagę na te same, powtarzalne trudności,
• dotychczasowe próby poradzenia sobie na własną rękę nie przynoszą trwałej ulgi.

Dla wielu osób postawienie diagnozy bywa ulgą. Pozwala nazwać wieloletnie trudności, przestać obwiniać się za zły charakter i zacząć korzystać ze wsparcia dopasowanego do realnych potrzeb.